Theo quan niệm của người Tày, Bàn Cổ là người khai thiên lập địa, từ thuở sơ khai, thế gian là một thế giới hỗn độn. Con người chưa biết làm nhà, chưa biết trồng trọt, chưa biết dệt vải, chưa biết nấu chín thức ăn. Cuộc sống khi ấy còn rất nguyên sơ, con người sống thành bầy đàn và chưa có những quy chuẩn rõ ràng về đời sống. Trước hoàn cảnh ấy, thần linh lên trời tâu với Ngọc Hoàng về cuộc sống nơi trần thế. Ngọc Hoàng đã phái sáu vị tướng xuống dạy con người: Khổng Tử xuống giảng nghĩa, dạy học văn; Nữ Hoa dạy con người trồng bông, dệt vải; Hữu Sào dạy người dân làm nhà; Phục Lu phân chia thời gian, đặt ra những quy chuẩn về nam nữ và hôn nhân; Thần Nông dạy con người cấy lúa, trồng ngô; Toại Nhân mang lửa xuống, dạy con người biết nấu chín thức ăn. Từ những điều tưởng như rất căn bản ấy, con người dần hình thành nên một cuộc sống có trật tự, có đạo lý và có những chuẩn mực để cùng nhau sinh sống.
Trong quá trình giao lưu và tiếp nhận những tư tưởng của Nho giáo, người Tày đã tiếp thu những giá trị như: Trung – Hiếu – Lễ – Tiết – Tín – Nghĩa. Nhưng những giá trị ấy không được người Tày giữ nguyên một cách máy móc. Các bậc tiền nhân đã dựa trên chính cuộc sống, phong tục, tập quán và điều kiện sinh hoạt của cộng đồng người Tày để diễn giải những chuẩn mực ấy theo cách gần gũi với đời sống của dân tộc mình, góp phần tạo nên bản sắc văn hoá Tày.
Nội dung trên được ông Hoàng Tuấn Cư và Mã Thế Vinh sưu tầm, biên soạn và giới thiệu ở cuốn Ngụ Luận Cháo và Slon Hất Cần. Với hơn 800 câu trong các tác phẩm, đây là một kho tàng văn hóa quý giá nhưng không phải ai cũng có thời gian đọc và tìm hiểu trọn vẹn. Để thuận lợi cho người yêu văn hoá Tày tìm hiểu, Tày Collections chọn lọc những lời dạy về Trung – Hiếu – Lễ – Tiết – Tín – Nghĩa, thể hiện thành những bức tranh chữ. Mỗi bức tranh không chỉ là một tác phẩm trang trí, mà còn là một câu chuyện văn hóa – một lời nhắc về những giá trị mà cha ông người Tày đã gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Con người thuở sơ khai
TIẾNG TÀY
Bàn Cổ pày hắt oóc fạ đin
Tam giới phân liên thể thiên cung
Ngọc Vàng ngự đền slung nưa fạ
Âm cung lẹo mì giá liêm vương
5. Nhằng tọ tan thê lương hộn độn
Nhân vật slinh hắt pổn thẻ gia
Toại vàng pửt xích ca slinh oóc
Thởi mỉn nhằng vả lỏc piết slinh
Páy xằng chắc hắt chim lăng chạy
10. Mốc giác la táng loẩy xa chin
Đăm tổ nòn ngườm hin, cốc mạy
Nhình chài hẹ thay thạy kẻ đang
Dú xáu mẩt bạn mèng chang ngản
Báu mì slườn, mì bản, mì thiêng
15. Nam nự khùng ná thiên ké ón
Cộng đồng giảo hòa xỏn pần đeo
Ná chắc sự ái yêu lăng chạy
Cọn căn thai cốc mạy bấu can
Bấu nầu tợ ban lăng chạy
20. Nầu khùng miề khùng mả khùng phuô
Đếch ké khùng lỉn khua hắt slắm
Húc phải ná chắc tắm dà đang
Au bâu mạy thẻ tang slửa khóa
Sảo xác nhộn đông pá sơn xinh
25. Dú xáu càng bạn lình pận mại
Cáo quán chăn sliết hại lủc eng
Mùa đảng vận kẻ càng bấu slửa
Nòn nả đin bấu cửa bấu slườn
Cừn quẹng táng hảy slương cốc mạy
30. Du thần hăn sự nảy chắng toan
Hết slừ chổn dương gian pận nẩy
Câu ắt tợ bấu cháy khửn tâu
Ngọc vàng ắt tợ dâu đảo lả
Du thần khửn khoắc fạ bấu nàn
35. Fủ tụ tâu Ngọc Vàng mọi nội
Phủng lệnh vua sai khỏi lồng ta
Giờ nẩy chổn dương gian vô luật
Cần thẻ này au phẩt dà đang
……………………………………
40. Thực thụ ná hung hang lăng chạy
Nhình chài hẹ thay thạy bất fân
Đếc ké khùng loạn dâm fàm dục
Ná slụ chin đồ slúc dủng fầy
Đăm mà thù nòn ngay chang ngản
Bấu mí slườn mì lảng đỏ khăm
45. Ngọc vàng đảy nhìn cằm tâu cạ
Du thần dú thẻ hạ khửn tâu
Đức vua ngự cung lầu liền phán
Lương đông slừ hựu bản vô fân
Tức thí vua xui quân nhủc tổng
50. Nhị thập bát tinh động thiên cung
Khảu pjọm nả đèn slung bấu cháy
Đức vua liền lỉ luẩy fán toan
Sai xử lồng dương gian tạy thẻ
55. Khổng Tử lồng giảng nghẹ slon văn
Nự Hoa lồng slon cần hắt phải
Hựu Sào hẩu lồng tải hắt slườn
Fục Lu păn pi bươn nam nự
Nhình chài hẩu định sử mjạc duyên
60. Thần Nông hử lồng khuyên pjúc khẩu
Loài cần đảy hắt chảu nà thôn
Toại Nhân tạo fầy pông lủng hỏa
Mọi slức hử slúc giá cỏi chin
Boong khưa cỏi lồng slim tạy cháo
65. Ngọc vàng ngự long đáo ngài ngần
Hốc tưởng liền chấp tuân ná chổi
Tức thí liền lồng hội tin bân
Thác slinh lồng loài cần tu thẻ
Dương gian ngòi slí coóc mênh mông
70. Các tưởng đảy slinh lồng cải mả
Lồng slim tạy thiên hạ fàn lân
Fục Lu slon loài cần tẩu thẻ
Nam nự hẩu kết nghịa tào khang
Slao báo đảy dung dang thúc chí
75. Truyền khắp tàng mọi tỷ tẩu nưa
Tẳt mì lẹ khươi lùa giả sủ
Cần điếp căn cấp củ phuô miề
Tứ mỉn đảy păn chia nam nự
Cần slầu vằn pây mự lèo quai
80. Hựu Sào tạo slư tai slườn giảo
Ngụ cốc đảy thắp tháo mà chay
Thần Nông liên slon ngay canh háy
Tạo hết nà hết rẩy liệng cò
Nự Hoa nàng liện lo húc phải
85. Nàng Slon thuổn hạ giới xẩu quây
Mẻ nhình la khêm mây nhẳp nhọm
Toại Nhân tạo fầy đỏm lủng lường
Slon tạy hẩu nặm mường hung khẩu
Pja nựa chin lèo nẩu slúc slâu
90. Chúc sleng thuổn giổng lầu khẩu ngản
Pắt au mà chang bản liệng khun
Mu cáy khùng xày căn chượng chảo
Mò vài khùng khắp tháo mà hen
Loài cần đảy mì tên mì họ
95. Viểc slon tạy khùng tó sơ khai
Dương thẻ slinh nhình chài thảnh hiến
Khổng Tử tạy mọi nghẹ tứ tuyên
Fương hâu khùng thảnh hiền quá khóp
Ngụ luận cương tặt oóc mọi tì
100. Slon thiên hạ mọi slì đây mjảc
Tài ất tạy mạch lảc chử Trung
Tài sloong tạy mừa thâng chứ Hiếu
Thảnh tẻo lo nhằng sliểu nét na
Tài slam tẻo tay qua chử Lệ
105. Thảnh tẻo tạy nhân nghịa ái yêu
Phuô miề hẩu slim đeo pận thởi
Ná hắt sự chơi bới loạn bang
Thảnh chắng slon thâng tàng chử Tín
Nầu khùng ái hẩu piết đức nhân
110. Tải hả thảnh slon thâng chử Nghịa
Nhược nam nự nầu tẻ ná y
Ắt thắt đạo vô fi bất giảo
Tích bút nhờ mầu đáo slẻ sle
Văn nhân cỏi đu lè hẩu piết
115. Nưa bân mì nhật nguyệt xoay vần
Tẩu thẻ la mì cần lai vạng
Viểc thiên hạ slừ cảng đảy đo
Chắc cằm slầu tặm tò lẩn oóc
Câu ví cạ pỏ phoóc mẻ tàm
120. Lủc eng ngám slon càm slừ mắn
Nhược cằm hẩu xằng nẳm đảy đây
Ơn bạn toỏc slim ngay cỏi chỏi .
BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Bàn Cổ xưa tạo thiên lập địa
Phân chia thành ba giới rõ ràng
Ngọc Hoàng ngự ở đền cao trên trời
Âm cung thì có Diêm Vương ngự
5. Nhưng cũng còn là một thế giới hỗn độn
Có những người sinh ra làm vua thế gian
Là tại bởi bụt Xích Ca sinh ra
Thời đó mọi vật khi già thì lột xác
Chưa biết cách làm ăn nấu nướng
10. Khi đói bụng thì tự đi tìm kiếm thức ăn
Tối đến thì ngủ hang ngủ hốc (cây)
Gái trai tất tật trần truồng
Làm bạn với côn trùng trên non
Không nhà, không bản, không chòi trú.
15. Gái trai cũng chẳng biết già hay trẻ
Sống thành bầy đàn trong rừng rậm, hang sâu
Chẳng biết yêu, biết thương gì hết
Giết nhau chết bên gốc cây vô sự
Chẳng ai dòm ngó bảo ban nhau
20. Ai cũng vợ, cũng chồng không phân biệt
Già trẻ cũng cười đùa làm bậy
Chẳng biết dệt vải làm áo
Chỉ biết lấy lá cây về che thân
Lộn xộn trong rừng quá khỉ vượn
25. Ở cùng vượn bay cùng khỉ thế mãi
Nhìn thấy trẻ em càng thương hại
Mùa đông đến không mảnh vải che thân
Ngủ trên đất không nhà không cửa
Đêm khuya tự khóc bên gốc cây
30. Thần linh thấy sự này mới hỏi
Tại sao ở chốn dương gian lại thế này
Tức thì thần linh đến báo Ngọc Hoàng
Ngọc Hoàng lâu nay không dòm ngó
Thần linh không quản ngại lên trời
35. Quỳ xuống tâu Ngọc Hoàng mọi nỗi
Vâng lệnh vua sai quân xuống trần gian
Hiện tại chốn dương gian vô luật
Người thì lấy lá cây làm áo che thân
Người thì lấy vỏ cây làm quần
40. Cuộc sống chẳng có gì xào nấu
Gái trai là một lũ bất phân
Già trẻ cũng loạn dâm phàm dục
Chẳng biết dùng lửa để nướng chín
Tối đến thì ngủ ngay giữa rừng
45. Chẳng có nhà cửa trú nắng mưa
Ngọc Hoàng nghe thấy lời tâu
Của du thần ở hạ giới lên tâu
Đức vua ngự ở cung lầu liền phán
Sao dương gian lại không phân biệt phải trái
50. Tức thì vua sai quân xuống trần gian
Làm náo động cả hai trăm mười tám động trên trời
Đèn cao soi tỏ từng người
Đức vua liền đi đi lại lại phán
Sai quân xuống trần gian dạy bảo
55. Khổng Tử xuống giảng nghĩa học văn
Nữ Hoa xuống dạy mọi người dệt vải
Hữu Sào dạy người dân làm nhà
Phục Lu chia thời gian thành năm, tháng, nam nữ
Gái trai được phép yêu nhau
60. Thần Nông xuống dạy dân cấy lúa
Loài người được làm chủ ruộng vườn
Toại Nhân làm ra lửa giúp người và dạy
Mọi thứ nấu cho chín mới được ăn
Bọn chúng thần thật lòng dạy bảo
65. Ngọc Hoàng ngự ngai vàng chễm chệ
Sáu tướng liền chấp thuận chẳng từ
Tức thì liền dời cung xuống trần
Trời đã sinh ra loài người ở dương thế
Dưới trân gian bốn phía mênh mông
70. Các tướng được sinh ra thật tốt
Tận tâm dạy thiên hạ đủ điều
Phục Lu dạy loài người trần thế
Nam nữ được kết nghĩa tao khang
Trai gái được tự do tìm hiểu
75. Truyền khắp làng trên xóm dưới
Đặt ra lệ vợ - chồng giá thú
Người yêu nhau mới thành vợ thành chồng
Từ đó được phân chia nam nữ
Người mình ngày qua ngày phải khôn
80. Hữu Sào tạo ra trữ kho thóc
Ngũ cốc phải tìm được về trồng
Thần Nông liền dạy ngay canh tác
Tạo ra ruộng nương lấy thóc gạo nuôi thân
Nữ Hoa nàng lo ngay khung dệt
85. Nàng dạy bảo khắp nơi cùng chốn
Đàn bà là kim chỉ khâu vá
Toại Nhân làm ra lửa sáng trưng
Dạy bảo cho các mường nấu nướng
Cá, thịt phải xào rán chín mới ăn
90. Súc vật trong mường không có thì vào rừng
Lấy về thuần dưỡng và chăn dắt
Lợn gà cùng làm vậy cả thôi
Trâu bò cũng vào rừng tìm lấy về nuôi
Loài người cũng phải có tên có họ
95. Việc dạy bảo cũng chỉ là sơ khai
Dương thế sinh ra trai gái thánh hiền
Khổng Tử dạy mọi người đủ nghề
Nơi nào cũng có thánh hiền qua khắp
Ngũ luận cương phổ biến mọi nơi
100. Dạy thiên hạ mọi điều tốt đẹp
Thứ nhất dạy mạch lạc chữ Trung
Thứ hai dạy mọi người chữ Hiếu
Thánh lại lo còn thiếu nết na
Thứ ba là dạy về chữ Lễ
105. Thánh dạy nhân nghĩa ái yêu
Vợ chồng phải chung thủy suốt đời
Không nên chơi bời làm loạn
Thánh dạy đến con đường chữ Tín
Ai cũng muốn biết đức biết nhân
110. Thứ năm thánh dạy đến chữ Nghĩa
Nếu nam nữ nào mà không chấp thuần
Ắt ngược đạo phi nghĩa bất lương
Tích bút do mực đỏ ghi lại
Để văn nhân đọc cho hiểu biết
115. Trên trời có mặt trời mặt trăng xoay vần
Dưới trần gian có người đi lại
Việc thiên hạ làm sao nói được hết
Biết đến đâu thì kể đến đó
Câu ví nói chồng đàn vợ kể vợ chê
120. Trẻ con mới học đi bước sao vững
Nếu như câu nào nói chưa hay
Ơn bạn đọc góp ý chữa cho.