Huyền thoại Báo Luông – Slao Cải: Thủy tổ người Tày trên đất Cao Bằng
Thuở xa xưa, Cao Bằng còn là vùng đất hoang vu, rừng núi rậm rạp, muông thú sinh sống khắp nơi. Khi ấy, Báo Luông là người đàn ông có thân hình vạm vỡ, sức vóc phi thường; Slao Cải là người phụ nữ khỏe mạnh, tháo vát. Hai người tình cờ gặp nhau khi đi săn thú tại vùng Yên Sơn, huyện Nguyên Bình. Trong một lần trời đổ mưa, họ cùng trú tại hang Ngườm Bốc, thuộc núi Lam Sơn, xã Hồng Việt. Từ cuộc gặp gỡ ấy, hai người nên duyên vợ chồng, cùng nhau xây dựng cuộc sống giữa núi rừng hoang sơ.
Slao Cải lần lượt sinh hạ một trăm người con, cả trai lẫn gái, khỏe mạnh và khôi ngô. Khi các con ngày càng trưởng thành, việc kiếm ăn trở nên khó khăn, gia đình quyết định chuyển đến núi Khau Luông để tìm nơi sinh sống thuận lợi hơn.
Tại đây, Báo Luông và Slao Cải đã phát hiện ra lửa sau khi sét đánh trúng cây móc, khiến lửa bùng cháy và làm chín những con vật bị chết trong đám cháy. Nhận thấy thịt chín thơm ngon, Báo Luông mang về cho vợ con cùng ăn. Từ đó, gia đình biết sử dụng lửa để chế biến thức ăn, giúp cuộc sống trở nên thuận tiện hơn.
Không chỉ biết sử dụng lửa, hai ông bà còn tìm cách cải thiện nguồn lương thực. Slao Cải phát hiện và đem cây lúa về trồng ven suối. Khi lúa chín, bà thu hoạch, chế biến thành thức ăn cho cả gia đình. Từ những hạt lúa đầu tiên, Báo Luông cùng các con khai phá đất đai, mở rộng ruộng nương, phát triển nghề trồng lúa nước. Slao Cải cũng được dân gian gắn với những sáng tạo ban đầu trong việc giã gạo, tách trấu và nấu cơm.
Song song với việc trồng trọt, Báo Luông còn tìm bắt và thuần hóa nhiều loài động vật để phục vụ cuộc sống. Trâu, ngựa được thuần dưỡng để hỗ trợ đi lại và làm ruộng; gà, vịt, lợn được nuôi làm nguồn thực phẩm; chó được nuôi để bảo vệ đàn gia súc, gia cầm, mèo được nuôi để bắt chuột bảo vệ thóc lúa. Ông còn trồng nhiều loại rau, củ, quả và cây bông để kéo sợi dệt vải. Nhờ vậy, cuộc sống của gia đình ngày càng ổn định, từ săn bắt, hái lượm dần chuyển sang trồng trọt, chăn nuôi và định cư lâu dài.
Khi con cháu trưởng thành, Báo Luông và Slao Cải cho phép các con tự lập gia đình, lựa chọn nơi sinh sống và khai phá những vùng đất mới. Con cháu mang nhiều họ khác nhau, tiếp tục sinh sôi, phát triển và lan tỏa khắp các vùng miền của Cao Bằng. Hai ông bà về già qua đời, được con cháu an táng và lập đền thờ để tưởng nhớ công lao.
Ngày nay, đền thờ Báo Luông – Slao Cải tại Bản Vạn, xã Bế Triều, huyện Hòa An (theo địa danh trong tư liệu) là nơi gắn với tín ngưỡng thờ tổ tiên trong ký ức văn hóa của người Tày địa phương. Huyền thoại về hai ông bà được lưu truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và khát vọng về một cuộc sống no đủ, yên bình.
Vượt ra ngoài câu chuyện về hai con người đầu tiên, huyền thoại Báo Luông – Slao Cải còn phản ánh những tri thức dân gian về việc tìm ra lửa, trồng lúa, thuần hóa động vật, dệt vải và tổ chức đời sống cộng đồng. Đối với người Tày ở Cao Bằng, hai ông bà là biểu tượng của nguồn cội, của quá trình khai phá đất đai và dựng xây cuộc sống, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa được gìn giữ qua bao thế hệ.